Sistemik Terapinin Kuramsal Temeli: Aile Diziminden İbaret Olmayan Bir Bakış

Sistemik terapi denince çoğu insanın aklına önce “aile dizimi” gelir: bir grup insanın bir salonda birbirinin yerine geçtiği, sahnelenen o çalışma. Oysa aile dizimi, sistemik terapinin yalnızca bir grup uygulamasıdır; sistemik terapinin kendisi değil. Sistemik terapi, tek bir teknikten çok, hayata ve ilişkilere bakmanın bambaşka bir biçimidir.

Bir sorun yaşandığında zihnimizin ilk refleksi şudur: Kimde bozukluk var? Kim hata yaptı? Kim fazla, kim eksik? Sistemik bakış bu refleksi nazikçe ama kararlılıkla durdurur ve başka bir soru sorar: Bu döngü nasıl işliyor? Çünkü çoğu problem tek bir kişinin “karakterinden” değil, insanların birbirine temas ettiği yerde, yani ilişkisel döngülerde büyür.

Suçlu aramak kolaydır. Döngüyü görmek cesaret ister.

Psikoterapi tarihinde sistemik yaklaşım nereye oturur?

Psikoterapi tarihini tek bir çizgi gibi okumak kolaydır: bir ekol gelir, diğeri onu eleştirir, yeni bir yöntem doğar. Gerçekte tablo daha zengindir. İnsan denen varlık tek bir açıklamaya sığmadığı için, psikoterapi de paralel yollar üretmiştir. Kabaca şöyle bir yön tabelası çizebiliriz: 1900’lerin başında psikanalitik düşünce (Freud, ardından Jung ve Adler), yüzyılın ortasında hümanistik yaklaşımlar (Rogers), Gestalt ve psikodrama, 1960–70’lerde davranışçı ve bilişsel modeller, 1990’lar ve sonrasında ise üçüncü dalga yaklaşımlar ve giderek artan bir entegrasyon.

Terimin kendisi bile sanıldığından eskidir. “Psikoterapi” sözcüğünün erken bir biçimi olan psycho-therapeia, 1853’te Walter Cooper Dendy tarafından kullanılmış; kavram bugünkü anlamına ise 19. yüzyılın sonlarında, Hippolyte Bernheim’ın telkin ve hipnoz ekolüyle yerleşmiştir. İnsanın sözle ve ilişkiyle iyileşebileceği fikri, yani modern kliniğin çok öncesine uzanır.

Sistemik yaklaşım bu tablonun içinde “son moda” bir kavram olarak ortaya atılmış değildir. Modern psikoterapinin temel sorusuna verilmiş radikal bir yanıttır: Sorun kişinin içinde mi, yoksa kişinin içinde bulunduğu ilişkisel ağda mı sürdürülüyor? Sistemik ekoller bu soruyu daha da keskinleştirir ve şunu ekler: Belirti, bazen sistemin ayakta kalmak için bulduğu maliyetli bir çözüm olabilir mi? Yani semptom her zaman bir “bozukluk” değil, kimi zaman dengeyi koruma girişimidir.

Dairesel nedensellik: “A oldu, B oldu” değil

Sistemik bakışın en ayırt edici yanı, nedenselliği nasıl kurduğudur. Lineer bakış “A oldu, sonra B oldu” der. Sistemik bakış ise döngüyü görür: A, B’yi etkiler; B de A’yı etkiler; döngü kendini besleyerek sürer. “Eşim eleştiriyor, ben geri çekiliyorum” cümlesi tek başına eksiktir. Gerçek şudur: Ben geri çekildikçe o daha çok eleştiriyor, o eleştirdikçe ben daha çok geri çekiliyorum. Döngüyü görmeden, haklı olsanız bile özgürleşemezsiniz. Umut veren gerçek de tam burada: Döngüyü gördüğünüz an, oyun alanı açılır.

Kurucu damarlar: Adler, Satir, Minuchin, Bowen ve Nagy

Sistemik düşünce tek bir kaynaktan doğmadı; farklı damarların birleşmesiyle güçlendi. Kuramsal temeli anlamak için birkaç isim net bir çerçeve kurar.

Alfred Adler insanı yalnızca iç çatışmaların toplamı olarak görmez. Ona göre insan; aile içindeki yeri, rolü, doğum sırası, kardeş ilişkileri ve evdeki sorumlulukların dağılımıyla da şekillenir. Bazen yetişkinlikte “kişilik” dediğimiz şey, çocuklukta alınmış bir aile pozisyonunun devamıdır.

Virginia Satir, ailedeki görünmeyeni gözle görünür kılar. “Aile heykeli” çalışmasıyla şu sorular somutlaşır: Kim kime yakın, kim kimden uzak? Kim kimin yanında küçülüyor, kim kimin yanında büyüyor? İnsanlar çoğu zaman ne yaşadıklarını anlatamaz; ama bedenleriyle nerede durduklarını gösterirler.

Salvador Minuchin aileyi bir yapı olarak okur. Yapısal aile terapisine göre her ailenin görünmez sınırları, alt-sistemleri (eş, ebeveyn, kardeş) ve bir hiyerarşisi vardır. Sorun çoğu zaman bu sınırların ya fazla katı ya fazla geçirgen olmasında saklıdır: eşlerin arasına giren bir çocuk ya da kardeş alt-sistemine karışan bir ebeveyn, sistemin dengesini sessizce bozar.

Murray Bowen için aile, tıpkı bedendeki denge gibi ilişkisel bir denge (homeostaz) üretir. Bu denge bazen koruyucu, bazen semptom üreticidir. Bowen’ın en bilinen aracı genogramdır: aileyi üç kuşak üzerinden, tekrar eden temaları, kopuşları ve görünmez ittifakları görecek biçimde haritalamak. “Bizde hep böyle olur” denilen döngünün izini işte bu harita üzerinde süreriz.

Ivan Boszormenyi-Nagy ise bağlamsal kuramıyla bambaşka bir kapı aralar: Ailelerde nesiller arası görünmez bir muhasebe vardır. Bir hesap defteri gibi işleyen bu denge; sadakat, borçluluk, hak ve alma-verme kavramlarıyla kuşakları birbirine bağlar. Sevginin yanında “adalet” de klinik odaya girer.

Bireysel seansta sistemik çalışma: Kalemlerle kendi yöntemim

Sistemik çalışmanın mutlaka bir grup gerektirdiği düşünülür. Oysa doğru araçlarla, tek kişilik bir seansta da sistemin haritası masaya çıkarılabilir. Yıllar içinde bireysel seanslarda geliştirdiğim, tamamen kendime özgü bir yöntemle bunu kalemlerle yapıyorum: masaya yerleştirilen her kalem, aile sisteminde bir kişiyi ya da bir pozisyonu temsil eder.

Danışan kalemleri kendi hissettiği gibi dizer: kim kime yakın, kim sırtını kime dönmüş, kim masanın kenarına itilmiş? Görünmeyen ilişki ağı böylece gözle görünür, elle tutulur hâle gelir. Sonra kalemleri birlikte yeniden konumlandırırız; danışan çoğu zaman tek bir kalemi yerinden oynatırken bedeninde bir rahatlama ya da bir direnç fark eder. Söz bazen yalnızca bir kapı aralığıdır; asıl bilgi çoğu zaman bu küçük sahnede belirir.

Bu yöntemi, verdiğim sistemik terapi eğitimlerinde psikolog ve hekimlere de aktarıyorum. Çünkü bireysel ortamda sistemi güvenle görünür kılmak, hem danışan hem terapist için sahici bir dönüm noktası olabiliyor.

Dogma değil, merak: Bilime yaslanan ama onu putlaştırmayan bir dil

Psikoterapide bazen ekoller “tek doğru” iddiasına kapılır. Oysa bu tavır bilimden çok, insanın güven arayışına benzer; katılaştıkça görmeyi azaltır. Sistemik düşünce tek bir ekolün mülkü değildir; yaşayan bir alandır. Kuşaklararası aktarıma dair stres biyolojisi ve epigenetik bulgular bu bakışı biyolojik düzeyde de düşünmemize imkân verir. Ama bu verileri “kader” diye okumak, en sık yapılan hatadır. Klinik gerçeklik daha çok şunu söyler: Duyarlılık artabilir, ama yön değiştirilebilir. Bilim, terapinin yerini almaz; terapiye yer duygusu kazandırır.

Sistemik bakışın matematiği şaşırtıcı biçimde nettir: yerinde olmayan sevgi yük olur, yerinde olan sevgi güç olur. Bu yazı dizisi boyunca hep aynı soruyu birlikte soracağız: Ben kimin yerindeyim, ve kendi yerime dönsem hayatımda ne değişir?

Kaynak ve daha fazlası: Bu kuramsal temelleri, klinik sahneler ve uygulamalarla birlikte kitabımda ayrıntılı olarak ele alıyorum: Eş Herkesten Önce Gelir: Sistemik Terapinin Temelleri (Dr. Sinem Demirel).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel psikolojik danışmanlığın yerini tutmaz.